|
مسجد بالاسر
مسجد بالاسر بعد
از روضه منوره از لحاظ قدمت تاريخيترين بناي حوزه حرم مطهر
است.اين مسجد کوچک در غرب بقعه منوره و بالاسر مبارک بين حرم و
رواق دار السياده است و داراي هشت متر طول، چهار و نيم متر عرض
و ده متر ارتفاع ميباشد.
سابقه
تاريخي مسجد بالاسر
بنا به شواهد تاريخي مسجد بالاسر را ابوالحسن عراقي معروف به
دبير در سال 425 ه.ق حدود هزار سال قبل ساخته و مدفن او در
جوار همين مسجد است.ابن بطوطه جهانگرد معروف که در سال 734 ه.ق
از مشهد ديدن کرده ضمن مشاهده قبر
علي بن موسي الرضا (ع) به
مسجد بالاسر که در کنار بارگاه رضوي بوده اشاره نموده است.گنبد
منور امام (ع) از نظر ساختمان و ارتفاع در نهايت هنرمندي و
زيبايي ساخته شده و داراي دو پوشش است؛ پوشش اول گنبد سقف حرم
است که مقعر و مقرنس ميباشد و به آن قبه گفته ميشود.پوشش دوم
بر فراز آن و همان گنبد طلا است
،بين دو پوشش فضايي خالي به
بلنداي بيش از 13 متر وجود دارد.سنگيني گنبد بر ديوارهاي تالار
(حرم مطهر) است که ضخامت آن به حدود 90/2 متر ميرسد.
ارتفاع قبه از کف حرم 80/18 متر و تا انتهاي گنبد يا بلندترين
نقطه اوج محدب (راس گنبد) حدود 20/31 متر است دور گنبد از سطح
خارجه آن 10/42 متر و ارتفاع
آن از اول طلاکاري تا تيزه گنبد
40/16 متر و ارتفاع سرطوق گنبد 50/3 متر است. از اول طلاکاري تا
زير بازوبندي گنبد و به عبارت ديگر، بلندي ساقه تا ابتداي
آجرهاي زراندود و 79/4 متر است.
گنبد منور ابتدا مانند ساير بناها از آجرهاي زردرنگ ايراني
ساخته شده و پس از آن با کاشي تزيين يافت و تا سال 932 ه.ق (روزگار
صفويه) با کاشيهاي نفيس آراسته بود تا اينکه در
اين سال براي
نخستين بار گنبد با خشتهاي طلا زينت داده شد. نخست کاشيهاي
گنبد برچيده و پس از آن روي گنبد را با ورقهاي مسي که رويه اي
از طلا داشت زراندود
کند.
پيشينه تاريخي و باني گنبد
به روايتي
مامون پس از مرگ هارون و دفن او در بقعه هاروني،
بر فراز بقعه قبهاي بنا نهاد و به روايت ديگر اين بناي بقعه
که يکي از تالارهاي باغ منسوب به حميد بن قحطبه بود قبهاي
داشته است. به عقيده برخي از مورخان اين قبه در حوادث خراسان
مانند حمله سبکتکين در اواخر قرن چهارم با آسيب حرم مطهر تخريب
و پس از آن سلطان محمود غزنوي در سال 400 ه.ق به بازسازي حرم و
ايجاد قبهاي بر فراز بقعه اهتمام نمود و از آن زمان تا عصر
سلجوقيان، حرم مطهر با همان قبه باقي مانده بود تا اينکه در
اوايل قرن ششم هجري" شرف الدين ابوطاهر قمي"، ضمن تعمير روضه
منوره اقدام به احداث گنبد بر فراز قبه نمود و آن همين گنبدي
است که اکنون حدود نهصد سال از احداث آن ميگذرد.
گنبد در آغاز همچون ديگر بناها از آجرهاي زردرنگ ساخته و پس از
آن کاشيکاري شد.در زير کتيبه دور گنبد آمده است:«عمل کمالالدين
محمود يزدي
»و در جاي ديگر نوشته شده :
«کتيبه عليرضا العباسي» پس
از طلاکاري گنبد در چند رويداد از جمله در فتنه ازبکها در سال
997 ه.ق که متوجه آن شده و
"عبدالمؤمن خان ازبک
"ضمن تاراج نفايس
آستان قدس رضوي طلاي گنبد و گلدسته را به غارت برد، باعث از بين
رفتن طلاکاري گنبد گرديد. پس از خيانت در سال 1010 ه.ق که شاه
عباس صفوي پياده از اصفهان به مشهد مقدس آمد دستور طلاکاري
دوباره گنبد را صادر کرد. اين کار در سال 1016 ه.ق پايان يافت و
عليرضا عباسي خوشنويس بنام روزگار صفوي نيز مامور نوشتن کتيبه
کمربندي دور گنبد به خط ثلث برجسته شد.
رويداد دوم مربوط به زلزله شديد سال 1084 ه.ق که در مشهد به
وقوع پيوست مي باشد که شکستي در سطح خارجي گنبد به وجود آمد و
تعدادي از خشتهاي زراندود آن ريخت و پس از آن شاه سليمان صفوي
گنبد را ترميم و تجديد طلاکاري نمود.
رويداد سوم به توپ بستن گنبد به دست روسهاي تزاري است.آنان در
سال 1330 ه.ق نقاطي از بدنه گنبد را به حجم يک کله قند شکاف
دادند.اکنون از درون گنبد جاي اصابت تيرها قابل رويت است.چون
تاثير حوادث طبيعي بر گنبد تابناک حرم مطهر رضوي که در گذشت
زمان به وجود آمده بود و روکش طلاي آن نيز به علت کمبود ضخامت
به مرور سائيده و بدنما شده بود پس از پيروزي انقلاب اسلامي
آستان قدس رضوي اقدام به تعمير و تزيين مجدد گنبد نمود.بدين
منظور خشتهاي قديمي سطح گنبد برچيده شد و جهت استحکام يافتن
گنبد ابتدا لايهاي از بتن بر سطح آن ريخته شد
.پس از آن خشتهاي
مسي روکش طلا شد و بر روي بتني که روي گنبد ريخته شده بود نصب
گرديد. بدينوسيله سطح گنبد با حدود هفتصد متر مربع خشتهاي زرين
پوشش يافت.
|
