|
وضعيت حرم در سالهاي آغازين
روضه منوره که پيکر مقدس حضرت
رضا (ع) در آن مدفون است
،زير گنبدي زرين و باشکوه قرار دارد و
هسته مرکزي بناهاي آستان قدس رضوي به شمار ميآيد.
در
سالهاي آغازين به خاک سپاري پيکر پاک امام (ع) حرم مطهر به
صورت بنايي ساده با مصالح ويژه آن دوران بنا شده بود؛ چنان که
بقعه مطهر تنها يک در ورودي ساده در پيش روي مبارک داشت و
داراي تزئيناتي مختصر به سبک آن زمان بود. صفههاي اضلاع حرم به
جز صفه پيش رو به سوي خارج از بنا بسته بود بر فراز بقعه تنها
قبهاي وجود داشت در آن سالهاي دور زمينهاي اطراف حرم مطهر،
همه خالي از سکنه بود و نوغان که يکي از دو قصبه معروف و معتبر
توس بود تنها آبادي مسکوني منطقه محسوب ميشد
.در دورههاي
حکومت پادشاهان شکل ظاهر حرم تغيير کرد :
الف : سامانيان
به روايت
تاريخ، بوبکر شهمرد از پيشکاران نوح بن منصور ساماني شهادتگاه
علي بن موسي الرضا (ع) امام هشتم شيعيان را آباد کرد.
به
گفته ابن بابويه، محمد بن عبدالرزاق طوسي و امير حمويه از
امراي عهد ساساني در دوران امارتشان نسبت به مرقد مطهر امام
(ع) کمال ارادت و توجه را داشتند و تزئيناتي در حرم به وجود
آوردند.
ب: ديالمه
در
اوايل قرن چهارم هجري به دستور عضدالدوله ديلمي مرقد منور امام
(ع) به سبک آن زمان تعمير و تزيين شد.
ج : غزنويان
يمين الدوله،سلطان
محمود غزنوي عمارت مشهد توس را که مرقد علي بن موسي الرضا (ع)
و رشيد در آن ساکن است، پس از تخريبي که پدرش سبکتکين غزنوي در
قبه به وجود آورد از نو ساخت و بنايي زيبا بر آن بنيان
نهاد.علاوه بر اين ابوالحسن عراقي معروف به دبير در اوايل قرن
پنجم ضمن مرمت بقعه رضوي اقدام به ساختن مسجد بالاسر در کنار
حرم مطهر نمود.
ع : سلجوقيان
امير عمادالدوله در دوره سلجوقي و در اوايل قرن ششم ه.ق حرم را
مرمت نمود شرف الدين ابوطاهر قمي وزير سلطان سنجر نيز گنبد را
بر فراز بقعه بنا نهاد و ترکان زمرد سلجوقي نيز ازاره حرم مطهر
را با کاشيهاي نفيس سنجري با تاريخ اثني عشر و خمس مائه (512)
آراسته نمود.
هـ : خوارزمشاهيان
در اوايل قرن هفتم هـ.ق بار ديگر ازاره
حرم مطهر با کاشيهاي
ممتاز ،معروف به کاشي سنجري تزئين يافت و اکنون اين کاشيها با
تاريخ اثني عشر و ست مانه (612 ) در حرم موجود است.علاوه بر
اين اطراف در پيش روي مبارک در ضلع شمالي رواق دارالحفاظ،
کتيبهاي از کاشي چيني مانند ممتاز، مربوط به عهد خوارزمشاهيان
تزيين يافته است.در اين کتيبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب
امام رضا (ع) تا حضرت اميرالمؤمنين (ع) مکتوب ميباشد.
و : تيموريان
از آثار مهم اين
دوره بناي باشکوه مسجد گوهرشاد در جنوب حرم مطهر و دو رواق
تاريخي دارالحفاظ و دارالسياده است. مدرسه پريزاد مدرسه دو در و
مدرسه سابق بالاسر که متصل به ضلع غربي دارالسياده بوده و
اکنون جزء رواق دارالولايه درآمده نيز به همين دوره مربوط ميشود. اين بناها مربوط به دوران حکومت شاهرخ بن امير تيمور گورکاني
است از آثار ديگر عهد تيموري ضلع جنوبي صحن انقلاب مي باشد که
به همت امير عليشير نوايي وزير سلطان حسين بايقرا آخرين امير
تيموري بين سالهاي 885- 875 هـ.ق ساخته شد.
ز : عهد صفويه
دردوره صفويه
نيز اقداماتي در حوزه حرم مطهر انجام شده است
؛از جمله شاه
طهماسب صفوي در سال 922 ه.ق براي اولين بار گنبد را به طلا
آراسته کرد و اقدام به تهيه اولين ضريح مرقد منور به سال 957
هـ.ق نمود علاوه بر اين، ايوان امير عليشير و گلدسته کنار گنبد
را نيز طلاکاري
نمود.
در زمان شاه عباس صحن انقلاب وسعت
يافت و اضلاع شرقي و شمالي و غربي آن با ايوانها و حجرهها
ساخته شد و شاه عباس دوم اقدام به تعمير و کاشي کاري آن
نمود.
در سال 997 هـ.ق که
"عبدالمؤمن خان ازبک" اقدام به غارت
اموال آستان قدس رضوي و طلاهاي گنبد منور نمود
،شاه عباس اول در
سفري که به مشهد آمد مجدداً گنبد را طلاکاري کرد اين کار در
سال 1016 ه.ق پايان يافت.
جريان آمدن شاه عباس و طلاکاري
گنبد به خط ثلث و خطاطي عليرضا عباسي در کتيبه کمربندي گنبد
مکتوب است.
علاوه بر آن شاه سليمان صفوي به تعمير رواق
دارالسياده و طلاکاري مجدد گنبد که در اثر زلزله سال
1084 هـ.ق
آسيب ديده و فرو ريخته بود اقدام نمود طلاکاري مجدد گنبد در
عهد شاه سليمان بر چهار ترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامي
کتيبه شده است.رواقهاي توحيد خانه، گنبد الله ورديخان و گنبد
حاتم خاني نيز از آثار عهد صفويه است.
ح : دوره افشاريه
بناي گلدسته
ضلع شمالي صحن عتيق، (صحن انقلاب) طلاکاري مجدد ايوان امير
عليشير و گلدسته بالاي آن سنگاب سقاخانه اسماعيل طلايي، مربوط
به اين دوره است.
ط : دوره
قاجاريه
بناي صحن آزادي مربوط به دوره قاجار است و
در اين عهد ايوان غربي آن به طلا آراسته شد و به ايوان ناصري
معروف گرديد و در همين دوران کاشيکاري و تزئينات صحن آزادي
انجام شد.علاوه بر اين، به سال 1275 هـ.ق قائم مقام نوري اقدام
به آينه کاري روضه منوره نمود و در همين دوره بود که رواقهاي
توحيد خانه، دارالحفاظ و دارالسياده آينه کاري شد.
ي :نظام مقدس جمهوري اسلامي
1- توسعه روضه منوره در سه طرف
2- تعويض ضريح قديم و نصب
ضريح جديد.
3- تعويض سنگ قبر صندوقچهاي در درون حرم ، نصب
سنگ جديد و تعويض سنگهاي کف روضه منوره.
4- احداث رواق
دارالولايه در غرب و شمال غربي حرم مطهر با زيربناي 1965
مترمربع.
5- احداث رواق دارالهدايه در جنوب غربي حرم مطهر
با زيربناي 526 متر مربع.
6- احداث رواق دارالرحمه در جنوب
غربي روضه منوره زيربناي 831 متر مربع.
7- احداث رواق
دارالحکمه در حد فاصل بين صحن انقلاب و صحن آزادي و بست شيخ حر
عاملي با زيربناي 734 مترمربع.
8- احداث رواق دارالاجابه در
بخش تحتاني رواي دارالولايه با زيربناي 1965 متر مربع.
9-
احداث رواق دالحجه در بخش تحتاني صحن انقلاب با زيربناي 6799
متر مربع.
10- احداث رواق امام خميني (ره) که در دو طبقه
طراحي شده است اين رواق زيربناي 19680 مترمربع را در بر گرفته
است.
11-احداث رواق دارالکرامه در ضلع شمال شرقي روضه منوره
و جنوب شرقي صحن انقلاب با 1830 مترمربع زيربنا و در زميني به
مساحت 488 مترمربع.
12 احداث صحن جمهوري اسلامي بدون احتساب
زيرزمين با مساحت 11924 متر مربع و زيربناي 19065 مترمربع.
13- احداث صحن قدس، در جنوب روضه منوره و جنب مسجد گوهرشاد با
مساحت 4421 مترمربع و زيربناي 6969 متر مربع.
14- احداث صحن
جامع رضوي در ضلع جنوبي اماکن متبرکه با مساحت 71364 مترمربع و
117584 مترمربع زيربنا (شامل غرفات، فضاي باز، نيم طبقات،
سردرغربي و سردر شرقي صحن جامع رضوي).
15- احداث صحن غدير
صحن جانبي ضلع غربي صحن جامع که با مساحت 14414 متر مربع ساخته
شده.
16-احداث صحن کوثر صحن جانبي ضلع شرقي صحن جامع
،که
داراي مساحت 15226 مترمربع ميباشد.
17- احداث صحن هدايت که
در ضلع شرقي اماکن متبرکه واقع شده و 17980 مترمربع شيخ حر
عاملي.
18- مرمت و بازسازي مقبره شيخ حر عاملي.
19-
پروژه مقبره شيخ طبرسي در ضلع شمالي حرم مطهر کنار باغ رضوان
با مساحت 240 مترمربع و زيربناي 252 مترمربع.
20- بازسازي و
توسعه مقبره پيرپالاندوز با 2403 مترمربع مساحت و زيربناي
آرامگاه 6630 مترمربع.
|
